જબરી મધમાખી
A touching વિસ્મયકથા (wonder-story) about a sick boy named સ્વપ્નિલ and his surprising friendship with a honeybee — who turns out to be jabri (amazing) indeed!
The story
Bees accidentally pollinate flowers while collecting nectar, helping fruits and grains grow. Honey carries the medicine of the flowers it comes from, and never spoils — so it can be used as medicine for years. Swapnil realizes: humans "snatch away" the food bees worked so hard to make!
શબ્દાર્થ & રૂઢિપ્રયોગ
શબ્દાર્થ (word meanings)
રૂઢિપ્રયોગો
સ્વાધ્યાય · Story questions
1. વાતચીત (talk about it — these are personal-response questions, so there's no single "correct" answer. Here are sample answers to help you write your own!)
આપણે અયોગ્ય ખોરાક ખાવાથી, પૂરતી ઊંઘ ન લેવાથી, ઋતુ બદલાવાથી, જંતુ કે વાઇરસના ચેપથી, અથવા વધારે પડતા થાક કે તણાવથી બીમાર પડી શકીએ છીએ. (Sample answer — write your own reasons too!)
સામાન્ય રીતે ઘરના મમ્મી-પપ્પા કે વડીલો સંભાળ રાખે છે, અને જરૂર પડે તો ડૉક્ટર પાસે લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં દવા કે સારવાર અપાય છે. (Sample answer — describe your own family's routine!)
આનો જવાબ તમારા વિસ્તાર પ્રમાણે અલગ અલગ હોય — તમારી નજીકનાં દવાખાનાં કે ક્લિનિકનાં નામ અને સ્થળ યાદ કરીને લખો. (This one is about YOUR neighborhood — think and write your own answer!)
હા, કીડી (ant) અને કરોળિયો (spider) પણ મધમાખીની જેમ ખૂબ મહેનતુ અને ઉદ્યમી જીવ છે — કીડી પોતાના કરતાં અનેકગણું વજન ઊંચકીને લઈ જાય છે!
આ સંપૂર્ણપણે તમારી પસંદગી પર આધારિત છે! દા.ત., "મને કૂતરો ગમે છે કારણ કે એ વફાદાર છે અને રમવાનું ગમે છે." — તમારો પોતાનો જવાબ લખો.
ના, બીમાર પડવું કોઈને ન ગમે, કારણ કે એનાથી શરીરમાં તકલીફ થાય છે, શાળાએ કે રમવા જવાનું છૂટી જાય છે અને દવા ખાવી પડે છે.
ઘરકામ, વર્ગખંડની સાફસફાઈ, રમતગમત, પ્રોજેક્ટ કે જૂથકાર્ય, ઉત્સવોનું આયોજન — સાથે મળીને કામ કરવાથી કામ ઝડપી અને સહેલું બને છે, જેમ મધમાખીઓ ટીમમાં કામ કરે છે તેમ.
દા.ત., કીડીઓનું દર જમીનની અંદર હોય છે, મધમાખીનો પૂડો ઝાડ કે મકાનની અગાસી પર હોય છે, પક્ષીઓનો માળો ડાળી પર હોય છે. તમે જોયેલાં ઉદાહરણો યાદ કરીને લખો.
આ તમારો પોતાનો અનુભવ છે — યાદ કરો કે ક્યારે તમે કંઈક હોશિયારીથી કે ઝડપથી કર્યું હોય અને કોઈએ તમને "જબરું!" કહ્યું હોય, અને એ પ્રસંગ લખો.
દા.ત., "હું ચિત્રો દોરું છું, પુસ્તક વાંચું છું, બહાર રમવા જાઉં છું, અથવા ગીતો સાંભળું છું." — સ્વપ્નિલે તો કંટાળો દૂર કરવા બારીમાંથી મધપૂડો જોવાનું અને એના વિશે માહિતી મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું! તમારો પોતાનો જવાબ લખો.
2. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ લખો
ના, મધમાખીને એ નહિ ગમ્યું હોય, કારણ કે એ સ્વપ્નિલની મિત્ર બની ગઈ હતી અને એને મળવા રોજ આવતી હતી. બારી બંધ થવાથી એ સ્વપ્નિલ પાસે જઈ શકતી નહોતી.
સ્વપ્નિલે સામેના મકાનના ત્રીજા માળે મોટો મધપૂડો જોયો અને એક-બે મધમાખીઓ એના ઓરડામાં આવવા લાગી, એટલે એને કુતૂહલ થયું.
મોટી બહેને ટૅબ્લેટમાં ઇન્ટરનેટ પરથી માહિતી અને વીડિયો ડાઉનલોડ કરીને જોયાં/વાંચ્યાં હતાં — એટલે એને પરાગનયનની પ્રક્રિયા વિશે ત્યાંથી જાણવા મળ્યું હશે.
સ્વપ્નિલે સવિતાબહેનને મધમાખી સાથે સરખાવ્યાં, કારણ કે મધમાખીની જેમ સવિતાબહેન પણ ખૂબ કામ કરે છે અને આખો વખત આમતેમ દોડધામ કરે છે.
મધમાખી રોજ સ્વપ્નિલના ઓરડામાં આવીને ફરીને ગણગણીને જતી, એની હથેળી પર અને આંગળી પર બેઠી, અને આંગળી પર મધનાં ટીપાં મૂકી ગઈ.
સ્વપ્નિલને ખૂબ થાક એટલા માટે વર્તાયો હશે કારણ કે એના મગજમાં એક ગાંઠ હતી, જેને લીધે એને માથું સખત દુખતું હતું અને ચક્કર આવતા હતા — આ જ તકલીફને લીધે નિશાળેથી ઘરે આવતાં એ ખૂબ થાકી ગયો હતો અને માંડ ઘરમાં પેઠો હતો.
કારણ કે એ (બે મધમાખીઓ) સ્વપ્નિલની પાછળ પાછળ જઈને પણ એમના ઘરનું સરનામું શોધી કાઢી, ઘરની સામેના ઝાડ પર મધપૂડો બનાવી દીધો — આટલી હોશિયારીથી સરનામું જાણી લેવું સ્વપ્નિલને જબરું (અદ્ભુત) લાગ્યું, એટલે એની મમ્મીએ પણ કહ્યું "મારી બેટી જબરી તો કહેવાય!"
8. પાઠને આધારે નીચેના વાક્ય પૂર્ણ કરો
...એ નિશાળેથી ખૂબ થાકેલો હતો અને એનું માથું સખત દુખતું હતું, ચક્કર આવતા હતા.
...સ્વપ્નિલના ઓરડાની બહારનો મધપૂડો ઉતારી લેવાયો.
...પોતાની આગવી રીતે, મધપૂડાની સપાટી પર નૃત્ય કરીને, નેક્ટરની દિશા અને અંતર જણાવે છે.
...એની બેટીએ (વહાલી નાનકડી દોસ્તે) એને ભેટ આપી હોય, અથવા જાણે ઔષધીનો ડોઝ આપ્યો હોય!
...દવા નહીં પરંતુ મમ્મીનો હાથ જ એને સાજો કરી રહ્યો છે.
...આપણે એમનો ખોરાક (મધ) ઝૂંટવી લઈએ છીએ.
...સ્વપ્નિલને એની ભાષા આવડતી નહોતી.
12. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
(બ) કારણ કે ઘરની દરેક વ્યક્તિને બીજાં કામ પણ હતાં
(અ) માણસો મધમાખીએ મહેનતથી બનાવેલું મધ ઝૂંટવી લે છે
(ક) સ્વપ્નિલની માથાની ગાંઠ મોટા ભાગે ઓગળી ગઈ છે (પંચાણું ટકા!)
3. ફકરો & પ્રશ્નો · ઉદ્યમ
ઉદ્યમ એ જીવનમાં સફળતાની ચાવી છે. પરિશ્રમ વિના આ સંસારમાં કશું પ્રાપ્ત થતું નથી. સફળતાનો માર્ગ મુશ્કેલીઓ અને અવરોધોથી ભરેલો છે. ઉદ્યમ જ આપણને સફળતા તરફ દોરી જાય છે. તેનાથી કામ કરવાની ક્ષમતા વધે છે. તે આપણા મનને વિસ્તૃત કરે છે અને આપણું સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે. સફળતા માટે કોઈ શાહી માર્ગ હોતો નથી. એક સક્રિય માણસ માટે આ બધું ઘણું સરળ છે. ન્યૂટન, કેલ્વિન, જગદીશચંદ્ર બોઝ અને એવા પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકોએ તેમની પ્રતિભાનો જગતને પરિચય થાય અને તેમનાં કાર્યોને વિશ્વભરમાં યોગ્ય રીતે માન આપવામાં આવે તે પહેલાં સખત મહેનત કરવી પડી હતી.
'ઉદ્યમ' એટલે મહેનત, પરિશ્રમ, પ્રયત્ન કરવો — સખત કામ કરવાની ટેવ.
સફળતા મેળવવા માટે ઉદ્યમ (સખત મહેનત) કરવો જોઈએ, મુશ્કેલીઓ અને અવરોધોથી ડર્યા વગર સતત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, અને સક્રિય રહેવું જોઈએ — કારણ કે સફળતા માટે કોઈ શૉર્ટકટ (શાહી માર્ગ) હોતો નથી.
'નિષ્ક્રિય'નો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ 'સક્રિય' છે. વાક્યપ્રયોગ: "એક સક્રિય માણસ માટે સફળતા મેળવવી ઘણી સરળ છે."
ન્યૂટન, કેલ્વિન, જગદીશચંદ્ર બોઝ જેવા વૈજ્ઞાનિકોને એટલા માટે સખત મહેનત કરવી પડી હશે કારણ કે તેમની પ્રતિભાનો જગતને પરિચય થાય અને તેમનાં કાર્યોને વિશ્વભરમાં યોગ્ય રીતે માન્યતા અને સન્માન મળે — આ કોઈ સહેલી કે શૉર્ટકટવાળી પ્રક્રિયા નહોતી.
મહેનત કરવાથી કામ કરવાની ક્ષમતા વધે છે, આપણું મન વિસ્તૃત (broad-minded) બને છે, અને આપણું સ્વાસ્થ્ય (શારીરિક તથા માનસિક) સુધરે છે.
સ્વાધ્યાય · Grammar & more
7. કોણ બોલી શકે?
સ્વપ્નિલ — એણે નર્સ સવિતાબહેનને એર-કંડિશનર બંધ કરી બારી ખોલવાનું કહ્યું હતું.
ડૉક્ટર (નિવેશ ચાવડા) — એમણે જ ઑપરેશનને બદલે દવાથી ગાંઠ ઓગાળવાનો પ્રયત્ન કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.
સ્વપ્નિલ (અથવા સ્વપ્નિલનાં મમ્મી-પપ્પા) — હૉસ્પિટલમાં ડૉક્ટરોએ કૅટ-સ્કેન કરવાનું કહ્યું ત્યારે આ પ્રકારનો પ્રશ્ન સ્વાભાવિક રીતે પુછાય.
સ્વપ્નિલ (અથવા મોટી બહેન) — મધપૂડા વિશે ઇન્ટરનેટ પરથી માહિતી લાવ્યા પછી એમને ખબર પડી કે મધ ઔષધી તરીકે વપરાય છે અને લાંબા સમય સુધી બગડતું નથી.
સ્વપ્નિલનાં મમ્મી (અથવા પપ્પા/નિશા) — સ્વપ્નિલને ચક્કર આવ્યા અને એ ધ્રૂજવા લાગ્યો ત્યારે ઘરના સભ્યોએ આવું કહ્યું હોય.
9. કર્તરિ → ભાવે પ્રયોગ (ઉદાહરણ પ્રમાણે વાક્યમાં ફેરફાર કરો)
સ્વપ્નિલ માંડ દસ ડગલાં ચાલી શક્યો. →
સ્વપ્નિલથી માંડ દસ ડગલાં ચાલી શકાયું.
Notice the pattern: the doer
(કર્તા) takes -થી, and the verb becomes the "shakાયું" passive-of-ability form!
મારાથી આ વજન ઊંચકી ન શકાયું.
ત્રણ સિપાઈઓથી પણ ચોરને પકડી ન શકાયો.
મારાથી હવે સોયમાં દોરો પરોવી શકાય છે.
બાથી એનું દુ:ખ જોઈ શકાતું નથી.
તમારાથી આઠ વાગે પહોંચી શકાશે?
4. પાઠમાં આવતા અંગ્રેજી શબ્દોની યાદી તૈયાર કરો અને તેના ગુજરાતી અર્થ લખો
પાઠમાં આવેલા બીજા અંગ્રેજી શબ્દો અને એમના ગુજરાતી અર્થ:
This exercise asks YOU to make your own list from the lesson too — these are examples to help you get started; add any others you spot in the text!
5. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દનો અર્થ આપી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો
ઉપાધિ = પીડા (trouble/bother): "મધમાખી કરડશે તો ઉપાધિ થશે."
ઉપાધિ = ખિતાબ (title/degree): "ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન્ને 'ભારતરત્ન' ઉપાધિથી
સન્માનિત કર્યા."
શબ્દના બે અર્થ આપી વાક્ય બનાવો: 1. રસ 2. ભાગ 3. ઝડપી 4. દફતર 5. રમત 6. વાણ 7. બંધ 8. ફળ 9. ભેટ 10. ભીડ — just like ઉપાધિ above, each of these 10 words has more than one meaning depending on context. Try both meanings, and write a sentence for each!
6. રેખાંકિત શબ્દની જગ્યાએ કૌંસમાં આપેલ શબ્દ મૂકી જરૂરી સુધારા સાથે ફકરો ફરીથી લખો
(શબ્દોની બૅંક: નોતરું, વૈદ્ય, કાર્યાલય, મનુષ્ય, શ્રેષ્ઠ, બીમારી, કષ્ટ, મહેનત, સમય, તન, પ્રયાસ)
આજનો યુગ ઝડપી છે. એ જ રીતે શારીરિક તકલીફ વિનાનો પણ છે. ઘરમાંથી ગાડીમાં અને ગાડીમાંથી ઑફિસમાં 'બેઠાડુ' જીવન, બળજોરનો અભાવ તેથી રોગને આમંત્રણ, જીવનમાં ઉદ્યમનું ગૌરવ અને મહત્ત્વ હોવું જોઈએ. આજે માણસ હાથપગ કરતાંય વધુ તો મગજથી કામ લઈને કમાય છે. જ્યાં સુધી શરીર સારું ન હોય ત્યાં સુધી મગજ પણ ચાલતું નથી. રુસોએ પણ સરસ કહ્યું છે, ''પ્રયત્ન અને પરિશ્રમ માનવના બે સર્વોત્તમ ચિકિત્સક છે.''
આજનો સમય ઝડપી છે. એ જ રીતે શારીરિક કષ્ટ વિનાનો પણ છે. ઘરમાંથી ગાડીમાં અને ગાડીમાંથી કાર્યાલયમાં 'બેઠાડુ' જીવન, બળજોરનો અભાવ તેથી બીમારીને નોતરું, જીવનમાં મહેનતનું ગૌરવ અને મહત્ત્વ હોવું જોઈએ. આજે મનુષ્ય હાથપગ કરતાંય વધુ તો મગજથી કામ લઈને કમાય છે. જ્યાં સુધી તન સારું ન હોય ત્યાં સુધી મગજ પણ ચાલતું નથી. રુસોએ પણ સરસ કહ્યું છે, ''પ્રયાસ અને પરિશ્રમ માનવના બે શ્રેષ્ઠ વૈદ્ય છે.''
Open-ended / creative / research exercises
10. "સ્વપ્નિલ અને મધમાખીની દોસ્તી" વિશે 8-10 વાક્યો તમારી ભાષામાં લખો — write your own 8-10 sentence summary of the friendship, in your own words! Use the story recap above to help.
11. ઈન્ટરનેટની મદદથી નીચેના તબીબીને લગતા ખાસ શબ્દોના અર્થ જાણો
13. આપેલા ફકરાનું તમારી પ્રથમ ભાષામાં ભાષાંતર કરો
ફકીરનો આ જવાબ સાંભળીને પેલા વેપારીને થયું કે નક્કી આ ફકીરે મારા ઊંટને જોયું તો છે; પણ તેના ઉપરના માલની લાલચે તે મને બતાવવા માગતો નથી. તેણે જરા કડકાઈથી ફકીરને કહ્યું, ''ડાહ્યા થઈ મારું ઊંટ મને આપી દો; તેના ઉપર કીમતી ઝવેરાત પણ હતું. જો નહીં આપો તો પકડીને રાજા પાસે લઈ જવા પડશે.''
Translate the paragraph above into your own first language (English, Hindi, or whichever language you speak at home). This is a short unrelated passage about a merchant accusing a fakir of hiding his lost camel — practice translating it sentence by sentence. Note: this passage is a stand-alone translation exercise, not connected to Swapnil's story.
ચર્ચા-વિચારણા: માણસ અને પ્રાણીની દોસ્તી; દુનિયામાંથી મધમાખી ગાયબ થઈ જાય તો...? — discuss these two topics with your class or family!
Practice like the real exam
MCQ style (1 mark each)
(અ) નિવેશ ચાવડા
(બ) દૂરદર્શક યંત્ર
Short answer (2 marks)
ભમતી મધમાખી ફૂલોમાં નેક્ટર (રસ) શોધવા બહાર ફરે છે; કામગરી મધમાખી મધપૂડામાં કામ કરે છે, અને ભમતી મધમાખીના નૃત્ય પરથી દિશા-અંતર સમજીને નેક્ટર લેવા જાય છે.
Longer answer (3 marks)
Swapnil learns that even a tiny bee works incredibly hard, communicates in its own way (through dance, not words), and creates something precious (honey and pollination) that humans depend on and often take without appreciation. He realizes that every creature deserves respect and compassion, regardless of its size — a bee can even become a true, loyal friend.
4-mark question
ભમતી મધમાખી ફૂલમાં નેક્ટર શોધીને પાછી મધપૂડા પર આવે છે અને દેવનાગરી લિપિના "ળ" અક્ષર જેવા (આંકડા 8 જેવા) આકારમાં નૃત્ય કરે છે — આ નૃત્ય જ કામગરી મધમાખીઓને નેક્ટરની દિશા અને અંતર જણાવે છે. ઝડપી નૃત્ય = ટૂંકું અંતર, ધીમું નૃત્ય = લાંબું અંતર. આમ, મધમાખીઓ બોલ્યા વગર જ એકબીજા સાથે વાતચીત કરે છે!
You did it! 🎉
🏁 Chapter 4 of 6 · Term 1 Gujarati · Prishita, Class 8