બા નો વાડો

હું રોજ છોડને પાણી પાઉં છું, સૂકાં પાન કાઢી નાખું છું, નીંદણ કરું છું અને ક્યારેક ખાતર પણ નાખું છું.

લોકોને પર્યાવરણની જાળવણી, વૃક્ષોનું મહત્ત્વ અને પ્રદૂષણ ઘટાડવાની જાગૃતિ આપવા માટે વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ ઊજવાતો હશે.

મને તુલસી, ગુલાબ અને લીમડો વાવવાનું ગમશે, કારણ કે તુલસી અને લીમડો ઔષધીય છે અને ગુલાબ સુંદર દેખાય છે તથા સુગંધ પણ આપે છે.

પાઠમાં લોકો "પેટમાં દુખે છે" કે "તાવ આવે છે" જેવાં બહાનાં કાઢી બા પાસેથી લીંબુ લેતા હતા — એ રીતે હું કદાચ ફળ કે ફૂલ મફતમાં લેવા આવું બહાનું કાઢું, પણ સાચું કહેવું એ જ સારી ટેવ છે.

વૃક્ષ ન હોય તો ઓક્સિજન ઓછો મળે, વરસાદ ઘટે, જમીનનું ધોવાણ થાય અને પશુ-પક્ષીઓને રહેઠાણ તથા ખોરાક ન મળે.

ફૂલોનો ઉપયોગ મંદિરમાં પૂજામાં, હાર બનાવવામાં, ઘર શણગારવામાં, પ્રસંગોમાં અને અત્તર/સેન્ટ બનાવવામાં થાય છે.

મારાં દાદા-દાદીને નવરાશના સમયમાં બગીચામાં કામ કરવું, ભજન સાંભળવું, છાપું વાંચવું અને પૌત્ર-પૌત્રી સાથે વાતો કરવી ગમે છે.

હું તેમની સાથે વાતો કરું છું, તેમને પાણી-દવા સમયસર આપું છું, અને તેમને નાની-નાની બાબતોમાં મદદ કરું છું.

હું તેમને બગીચામાં પાણી પાવામાં, સામાન લાવવામાં-લઈ જવામાં અને મોબાઇલ કે ટીવી ચલાવવામાં મદદ કરું છું.

મને છોડને પાણી પાવું અને ફૂલ ચૂંટવું ગમે છે, પણ માટીમાં નીંદણ કરવું અને જીવડાં જોવાનું બહુ ગમતું નથી.

બા પંચોતેર વર્ષનાં હોવા છતાં સતત ઉદ્યમી છે, મજબૂત બાંધાનાં અને દમદાર છે. પતિના અવસાન જેવા મોટા આઘાત પછી પણ તેઓ ભાંગી પડ્યાં નહિ, પણ સમયને જીરવી ગયાં અને પ્રસન્ન રહી શક્યાં.

બા વાડાનાં દરેક છોડની જાતે માવજત કરે છે, પાણી પાય છે, ખાતર નાખે છે અને નાનામાં નાના ફેરફારની પણ નોંધ લે છે. દીકરાને ઘેર બે-ત્રણ દિવસ રહેવાનું થાય તો પણ બાને વાડા વગર ઝુરાપો થાય છે — આ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બા માટે વાડો સૌથી મહત્ત્વનો હતો.

બહારગામ ગયા પછી બાને વાડાની ચિંતા થાય છે — વાડાનું શું થયું હશે, નુકસાન થયું હશે કે કેમ — એવા વિચારોથી બા બેચેન થઈ જાય છે.

બાની થેલીમાં હંમેશાં કોઈક છોડની કલમ, કોઈક બી, અથવા કોઈક આખો છોડ મળી રહેતો.

પિતાજીનું અકાળે અવસાન થયું હતું અને તેઓ સુખ ભોગવવા પામ્યા નહોતા. પિતાજીની વાત નીકળે ત્યારે બાને પોતાના દીકરાની યાદ અને તેના અધૂરા રહી ગયેલા સુખની વેદના તાજી થાય છે.

જો બા દુખી થઈને બેસી રહ્યાં હોત તો ઘરમાં નિરાશાનું વાતાવરણ છવાઈ જાત, વાડાની માવજત અટકી જાત, વાડો સુકાઈને વેરાન બની જાત અને બાનું સ્વાસ્થ્ય પણ કથળી જાત. પણ બા સમયને જીરવી ગયાં અને પોતાના કામઢા સ્વભાવ તથા વાડા પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે ફરી પ્રસન્ન અને ઉદ્યમી બની શક્યાં.

બાએ સમય જતાં આવી પડેલાં દુઃખો-આઘાતોને શાંતિથી સહન કરી લીધાં, સ્વસ્થ રહી.

બા માટે પોતાનું રોજિંદું કામ કરવું એ જ તેમનો ધર્મ છે — બીજા કરે કે ન કરે, બા પોતાનું કામ નિષ્ઠાપૂર્વક કરે જ છે. એટલે તેમના માટે કામ (કર્મ) અને ધર્મ અલગ નથી, બંને એક જ છે.

વાડામાં શું-શું અને ક્યાં-ક્યાં ઊગેલું છે એની બાને સંપૂર્ણ, ઝીણવટભરી જાણકારી છે.

દીકરાને ઘેર થોડા દિવસ રહેવાનું થાય તો પણ બાનું મન વાડામાં જ ભમતું રહે છે — વાડાનું શું થયું હશે, નુકસાન તો નહીં થયું હોય ને, એવી સતત ચિંતા-તલપ (ઝુરાપો) બાને થાય છે, કારણ કે વાડો બાનું સાચું જીવનસ્વજન છે.

લોકો ખોટાં બહાનાં કાઢીને બા પાસેથી લીંબુ-શાકભાજી લઈ જાય એ બા સમજી જાય છે, છતાં તેમને ના પાડતાં નથી. એટલે બા અણસમજુ (ભોળી) નથી — તેઓ બધું સમજે છે છતાં દિલથી ઉદાર (ભલી) છે, એટલે જ આપી દે છે.

બાનું અસલી, સાચું વ્યક્તિત્વ સમજવું હોય તો બાને વાડામાં કામ કરતાં જોવાં જ પડે — બાનો પ્રેમ, ધીરજ અને ઉદારતા વાડાની માવજતમાં જ સૌથી વધુ છલકાય છે, એટલે વાડો જ બાને ઓળખવાનો સાચો રસ્તો છે.

મારી મમ્મી અને બા બંને હળીમળીને રહેતાં હતાં.

અમારી શાળાના આચાર્ય શિસ્તના અને સ્વચ્છતાના આગ્રહી હતા.

ઘરના આંગણામાં અવનવા ફૂલછોડ વાવવાનો પપ્પાને ખૂબ શોખ છે.

બેસતા વર્ષે દાદાને પ્રણામ કરીને મનોજ મિત્રોને મળવા નીકળ્યો.

ફુગ્ગો ફટ દઈને ફૂટતાં હું ગભરાઈ ગયો.

જંગ = લડાઈ/યુદ્ધ, અથવા લોખંડને ચડતો કાટ. જગ = દુનિયા/વિશ્વ, અથવા પાણી ભરવાનું વાસણ. ઉદાહરણ: બંને દેશો વચ્ચે ભયંકર જંગ ખેલાયો. / આખા જગમાં મા સમાન કોઈ નથી.

વંદન = નમસ્કાર, પ્રણામ. વદન = મુખ, ચહેરો. ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થીઓએ ગુરુજીને વંદન કર્યાં. / બાનું વદન હંમેશાં પ્રસન્ન રહેતું.

જંપ = આરામ, શાંતિ (nirjampo/rest). જપ = ભગવાનનું નામ રટવું/મંત્રજાપ. ઉદાહરણ: આખો દિવસ કામ કરીને પણ બાને જંપ વળતો નહીં. / દાદી રોજ સવારે માળા સાથે જપ કરે છે.

ખંડ = ઓરડો/ખંડ (continent/room/piece). ખડ = ઘાસ (hay/grass). ઉદાહરણ: એશિયા એક વિશાળ ખંડ છે. / ગાયને ખડ ખવડાવવામાં આવ્યું.

રંગ = કલર. રગ = નસ/શરીરની નાડી. ઉદાહરણ: આકાશમાં મેઘધનુષના સાત રંગ દેખાયા. / દોડ્યા પછી તેના પગની રગ તણાઈ ગઈ.

ઢંગ = રીત, ઢબ. ઢગ = ઢગલો, પુષ્કળ જથ્થો. ઉદાહરણ: તેને કામ કરવાનો સરસ ઢંગ આવડે છે. / ખેતરમાં ઘાસનો મોટો ઢગ ખડકાયેલો હતો.

→ આંબો ઘટાદાર છે.

→ દાદા પૈસાદાર છે.

→ કુહાડી ધારદાર છે.

→ વડીલો સમજદાર છે.

→ કેરી રસદાર છે.

→ પેટી વજનદાર છે.

પાઠમાં આવો જ બીજો શબ્દ છે ક્ષણેક્ષણ (ક્ષણ-ક્ષણ શબ્દનું બમણું રૂપ, "તડકી-છાંયડી" જેવી ભાત). વાક્યપ્રયોગ: બા ક્ષણેક્ષણનો પોતાની પાસે હિસાબ રાખે છે.

1. દસકા પૂર્વે બાપુજીનું અવસાન થતાં અમારા ઘરનો તોતિંગ મોભ તૂટી પડ્યો હતો. (દસ વર્ષ પહેલાં)
2. સવારે વારાફરતી દસથી પંદર જણ આવે.
3. બે-ત્રણ દિવસ દીકરાને ઘેર રહેવાનું થાય તો પણ બા વાડા વિના ઝુરાપો અનુભવે.

તો માંડવા પર ખૂબ વજન આવી જાત અને એ વેલા તૂટી પડવાનો ભય રહેત — તરબૂચ, ટેટી અને કોળું જમીન પર ફેલાઈને ઊગે એવા વેલા છે, માંડવા પર ચડે એવા નહીં.

તો કોઈ બહાનું કાઢીને લીંબુ લેવા ન આવત, બા એટલી ઉદારતાથી લીંબુ વહેંચી ન શકત અને "ખાયા સો ખોયા, ખિલાયા સો પાયા" જેવો આનંદ પણ ન મળત.

તો વાડો સુરક્ષિત ન રહેત — થોરની કાંટાળી વાડ પ્રાણીઓ અને ચોરોને દૂર રાખે છે, જ્યારે ફૂલછોડ કોમળ હોવાથી એ રક્ષણ ન આપી શકત.

તો વાડો કુદરતી અને હરિયાળો ન લાગત — તારની વાડ ખર્ચાળ, કાટ ખાઈ જાય તેવી અને ઓછી કુદરતી હોય છે, જ્યારે થોરની જીવંત વાડ મફત, મજબૂત અને લીલીછમ રહે છે.

તો વાડો "નાનું મજાનું ઔષધાલય" ન બની શકત — તુલસી, કરિયાતું, અરડૂસી, ખરસાંડી જેવી દવાઓ ઘરમાં તરત ન મળત અને નાની-મોટી બીમારીઓ માટે બહાર દવાખાને જ જવું પડત.

1. દશકા પૂર્વે બાપુજીનું અવસાન થતાં ઘરનો તોતિંગ મોભ તૂટી પડ્યો.
2. અમારા વતનના ઘર પછવાડે ઘણો મોટો વાડો છે.
3. બા બેઠી દડીના કામગરાં હતાં.
4. કોને ખબર આ વાડો કઈ નવી વસ્તુ બા સામે આમ દરેક વખતે ધરી દેતો હશે?
5. બસ, પછી બા ચૂપ થઈ જતી.

કમલાક્ષી: અહીં તો કોઈ નથી તો આ અવાજ કોનો હશે?
છોડ: અરે! હું તમારી આગળ રહેલો છોડ બોલી રહ્યો છું. તો શું હું નાનકડો છોડ હવા શુદ્ધ ન કરી શકું?

કમલાક્ષી: તું નાનકડું અને સુંદર છે પણ હું તને લઈ જઈને શું કરું? મારે તો હવાશુદ્ધિ માટે આંગણામાં ઝાડ વાવવું.
છોડ: તારું કહેવું એમ છે કે તું ઘરમાં રહીને હવા શુદ્ધ કરીશ?
કમલાક્ષી: કેમ નહીં!

છોડ: હા, કેમ નહીં! મારું નામ ગ્રીન પ્રિન્સ છે. હું ઘરમાં રહીને હવા શુદ્ધ કરું છું.
કમલાક્ષી: ઓહો! તારા જેમ તારું નામ પણ સરસ છે — હું તને મારા ઘરે જરૂર લઈ જઈશ.
રોપો: મારા ભાઈબંધોને પણ લઈ લો ને? મિમિકી પ્લાન્ટ, જંડ, એલોવેરા સ્નેક પ્લાન્ટ, ડોન્કી ટેઇલ...
કમલાક્ષી: તું અને તારા ભાઈબંધો મારા ઘરનાં આંગણાની શોભા વધારશો.

(બ) પ્રવીણ દરજી

(બ) દવાખાનું

"ખાયા સો ખોયા, ખિલાયા સો પાયા" — જે ફક્ત પોતાના માટે રાખ્યું તે ગુમાવ્યું ગણાય, અને જે બીજાને આપ્યું તે જ ખરેખર મેળવ્યું ગણાય.

બાપુજીના અવસાનથી ઘરનો મોભ તૂટી પડ્યો હોય એવું લાગ્યું હતું, અને લેખકને ડર હતો કે બા ભાંગી પડશે. પણ બા સમય સાથે જીરવાઈ ગયાં અને મક્કમ રહ્યાં — જોકે અંદરખાનેથી દુઃખ હજુય ભરાયેલું છે, અને પિતાજીની વાત નીકળે ત્યારે તેમની આંખ ભીની થઈ જાય છે. આ પરથી જાણવા મળે છે કે બા બહારથી મજબૂત અને સ્વસ્થ દેખાવા છતાં અંદરથી કોમળ અને લાગણીશીલ છે — તેમની સાચી શક્તિ ધીરજ અને સહનશીલતામાં છે.