પીડ પરાઈ જાણે રે
A જીવનચરિત્ર (biography) of નરસિંહ મહેતા — Gujarat's earliest great poet-saint, whose most famous song was made world-famous by Mahatma Gandhi himself.
Narsinh Mehta's life
The Hundi story: jealous rivals tricked travelers into asking Narsinh for a "hundi" (bill of exchange) as if he were a rich merchant. He innocently wrote one anyway — and God himself, disguised as "Shamalsha Sheth," appeared to honor it! Kunvarbai's Mameru: God personally provided the traditional wedding gift for his daughter's wedding, since Narsinh was too poor to afford it.
Gandhiji felt the poem's description of a "Vaishnav" matched the same qualities described as divine virtues in the Bhagavad Gita — truth, compassion, humility, and caring for others' suffering. He made it central to his own prayer meetings, spreading it to the whole world.
Narsinh Mehta's padas (devotional songs) are simple to sing, yet deep in meaning. He composed many works in the ઝૂલણા છંદ (a swinging poetic metre). His well-known pada collections/titles include:
વસંતનાં પદ, કૃષ્ણલીલા, ભક્તિબોધ, હાર, હૂંડી, મોસાળું, વિવાહ, અને શ્રાદ્ધ
Many of these describe events from his own life. His other famous work is સુદામાચરિત (the story of Sudama, Krishna's poor devoted friend).
"ભણે નરસૈયો એનું દર્શન કરતાં કુળ એકોતેર તાર્યાં રે" — Narsinh says: just by having his (God's) darshan, seventy-one generations of one's family are uplifted/saved.
"નરસૈયાના નાથ પાસેથી નાગણે નાગ છોડાવિયો" — from Narsinh's Lord (God), even a snake-wife (nagan) got her snake (husband) freed — a line referring to one of the miracle-legends about him.
શબ્દાર્થ & રૂઢિપ્રયોગ
શબ્દાર્થ (word meanings)
રૂઢિપ્રયોગો
શબ્દ સમૂહ માટે એક શબ્દ
ફરજિયાત સહવાસ કે સંબંધમાં આવવું પડે એવી દશા — પનારો (meaning: a situation you're forced/bound into, like being "stuck with" someone or something)
સ્વાધ્યાય · Comprehension
Exercise 1 · વાતચીત (talk it over — with a friend, parent, or teacher)
Patto's tip: for these, just think honestly and say your own answer out loud. Here are sample answers to get you started — yours can be different and still be correct.
હા, હું નરસિંહ મહેતા વિશે જાણું છું — શાળામાં ભણવાથી અને તેમનાં પદો સાંભળવાથી.
હું મીરાંબાઈ અને પ્રેમાનંદ વિશે જાણું છું — શાળાનાં પુસ્તકો અને વડીલો પાસેથી સાંભળીને.
મને ગુજરાતી ગીતો વધુ ગમે, કારણ કે તેના શબ્દો અને ભાવ મને સહેલાઈથી સમજાય છે.
મેં નરસિંહ મહેતાની "વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ" ભણી છે અને મને એ યાદ છે — વર્ગમાં ગાઈને બતાવો!
મને "વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ" પદ ખૂબ ગમ્યું, કારણ કે તે આપણને બીજાની પીડા સમજવાનું અને દયાળુ બનવાનું શીખવે છે.
હું તેમની પાસે જઈને પૂછું છું કે શું થયું, અને મારાથી બનતી મદદ કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું.
હું તેમને જરૂરી ચીજવસ્તુઓ કે માહિતી આપીને મદદ કરીશ, અને મોટા વ્યક્તિ કે શિક્ષકને પણ જાણ કરીશ.
મહાવ્રત એટલે જીવનભર માટે ચુસ્તપણે પાળવાનો મોટો સંકલ્પ/નિયમ. હું સત્ય અને અહિંસા જેવાં મહાવ્રત વિશે જાણું છું — જે ગાંધીજી પણ પાળતા હતા.
અમારા ગામ/વિસ્તારમાં વડીલો મંદિરમાં સવારે અને તહેવારો વખતે ભજન ગાય છે — જેમ નરસિંહ મહેતા રોજ સવારે દામોદર કુંડ પર ગાતા હતા તેમ.
Exercise 2 · નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ લખો
નરસિંહ મહેતા ગુજરાતી ભાષાના સૌથી પ્રથમ જાણીતા કવિ હતા, જેમણે સાદી-સરળ ભાષામાં ભક્તિપદોની રચના કરી. તેઓ પંદરમા શતકમાં થઈ ગયા અને ગુજરાતી કવિતાની શરૂઆત તેમનાથી ગણાય છે.
નરસિંહ મહેતાને નાનપણથી જ ભક્તિનો રંગ લાગેલો હોવાથી તેમને દુન્યવી કામોમાં રસ પડતો નહોતો; તેઓ સતત પ્રભુભક્તિમાં લીન રહેતા, તેથી ઘરના બધા વ્યવહાર તેમનાં પત્ની માણેક જ સંભાળતાં.
કવિઓ પોતાની રચનામાં પોતાનું નામ સાંકળે છે જેથી લોકોને ખબર પડે કે એ પદ/કવિતા કોણે રચી છે — તેને નામછાપ (મુદ્રિકા) કહેવાય. આનાથી કવિની ઓળખ સચવાઈ રહે છે અને ભવિષ્યમાં પણ એ રચના કોની છે એ સ્પષ્ટ રહે છે. જેમ કે નરસિંહ મહેતા પોતાનાં પદોમાં "નરસૈયો" નામ વાપરતા.
ભાભીના મેણાથી દુભાઈને નરસિંહ વનમાં ગયા અને શિવાલયમાં ભગવાનની ઉપાસના કરી. આ સાધનાના પરિણામે તેઓ બદલાઈ ગયા અને એક મહાન ભક્તકવિ તરીકે પ્રગટ થયા — તેથી કહી શકાય કે ભાભીનું મેણું આખરે સારું જ પરિણમ્યું.
આ પદ ગાંધીજીને ખૂબ ગમતું હતું, કેમ કે તેમાં વર્ણવેલા વૈષ્ણવજનના ગુણો સાથે ખુદ ગાંધીજી પણ સંકળાયેલા હતા. તેમણે આ પદને પોતાની પ્રાર્થનાસભાઓમાં નિયમિત ગવડાવ્યું, જેના કારણે એ આખા વિશ્વમાં જાણીતું બન્યું.
This is an open, "your opinion" question — here's a sample answer. મને હૂંડીની કથા વધુ ગમી, કારણ કે તેમાં ભગવાન ખુદ "શામળશા શેઠ" બનીને નરસિંહ મહેતાની હૂંડી સ્વીકારવા આવ્યા — આ બતાવે છે કે સાચી ભક્તિ અને ભોળપણને ભગવાન પણ મદદ કરે છે. (You could also pick કુંવરબાઈનું મામેરું or the જેલની કથા — just say which one and why!)
જૂનાગઢમાં દામોદર કુંડ અને નરસિંહ મહેતાનો ચોરો — આ બંને સ્થળો નરસિંહ મહેતાના નામે જાણીતાં છે.
સુભાષિતનો અર્થ
રસ્તા પર મળતાં-જુલતાં સો જેટલા મિત્રો મળી શકે અને હસી-મજાક કરનારા અનેક મળી શકે, પરંતુ જેની સાથે આપણે આપણું સાચું સુખ-દુ:ખ વહેંચી શકીએ એવો સાચો મિત્ર તો લાખોમાં માંડ એક જ મળે છે — સાચી મિત્રતા દુર્લભ છે.
સ્વાધ્યાય · Grammar & more
Exercise 4 · ઉદાહરણ મુજબ વાક્યમાં ફેરફાર કરો (ભાવે/કર્તરિ પ્રયોગ)
ઉદાહરણ ૧: મહેતાજીએ ભજન ગાયું → મહેતાજીથી ભજન ગવાયું. (કર્તરિ → ભાવે)
ઉદાહરણ ૨: નરસિંહ મહેતાથી પ્રભુભક્તિમાં જ લીન રહેવાતું → નરસિંહ મહેતા પ્રભુભક્તિમાં જ લીન રહેતા. (ભાવે → કર્તરિ)
મહેતાજીથી સાદી અને સરળ ભાષામાં ભજન લખાયું.
નરસિંહ મહેતાએ શિવાલયમાં રહીને ભગવાનની ઉપાસના કરી.
નરસિંહ મહેતાએ શામળશા શેઠને નામે હૂંડી લખી.
ગાંધીજીથી "વૈષ્ણવજન..." પદ આખા જગતમાં વિખ્યાત બનાવી દેવાયું.
વૈષ્ણવજનથી કદી અસત્ય બોલાતું નથી.
સ્વયં ભગવાને કુંવરબાઈનું મામેરું ભર્યું.
Exercise 5 · 'નાગદમન' કાવ્ય મેળવીને ગાઓ
"નાગદમન" કાવ્ય મેળવીને ગાઓ — this famous Narsinh Mehta composition isn't printed in the chapter — find it online or ask your teacher, then try singing it!
Exercise 6 · શબ્દક્રમમાં ફેરફાર કરી વાક્યને અર્થપૂર્ણ બનાવો (jumbled sentences)
ગુજરાતીઓ નરસિંહ મહેતાને પ્રેમથી નરસૈયો કહે છે.
નરસિંહ મહેતા એક સાચા ઉત્તમ વૈષ્ણવ જન હતા.
મહેતાજીએ સુંદર પદોની રચના કરી હતી.
નરસિંહ મહેતાનાં પ્રભાતિયાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે.
સોળ વર્ષે તેમના માણેકબાઈ સાથે લગ્ન થયા હતા.
Exercise 8 · ઉદાહરણ મુજબ લખો (folk-song genre words)
પ્રભાતિયાં એટલે પરોઢમાં ગવાતાં ભજન.
શબ્દોના અર્થ લખો: 1. મરસિયા એટલે — 2. ફાગ એટલે — 3. ફટાણાં એટલે — 4. થાળ એટલે — these are Gujarati folk-song genre names. Research their meanings (hint: મરસિયા = mourning/elegy songs, ફાગ = Holi songs, ફટાણાં = wedding-teasing songs, થાળ = songs sung while offering food to God).
Exercise 10 · બિલ વાંચીને પ્રશ્નોના જવાબ લખો (bill comprehension)
| ક્રમ | વસ્તુ | નંગ | કિંમત | કુલ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ભગવાનના વાઘા | 2 | 150 | 300 |
| 2 | મુગટ | 4 | 50 | 200 |
| 3 | વાંસળી | 2 | 20 | 40 |
| 4 | હિંડોળો | 1 | 200 | 200 |
| 5 | પંજરીનું પેકેટ | 2 | 40 | 80 |
| કુલ રકમ | 820 |
બિલની નોંધો: • અમારી બીજી કોઈ શાખા નથી. • દર અમાસે દુકાન બંધ રહેશે. • વેચેલી વસ્તુ પાછી લેવામાં આવશે નહીં. • ₹500ની ખરીદી પર એક અગરબત્તીનું પેકેટ અને ₹1000ની ખરીદી પર તોરણ વિનામૂલ્યે મળશે.
બિલમાં લખ્યું છે કે "દર અમાસે દુકાન બંધ રહેશે" — શ્રાવણ મહિનામાં 1 અમાસ આવે છે, એટલે દુકાન 1 દિવસ બંધ રહેશે.
ના, બદલાવી શકાશે નહીં — બિલમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે વેચેલી વસ્તુ પાછી લેવાશે નહીં.
(અ) અમારી દુકાન બધી જ જગ્યાએ છે — આ વિધાન સાચું નથી; "બીજી કોઈ શાખા નથી" એટલે દુકાન ફક્ત એક જ જગ્યાએ છે, બધે નહીં.
(બ) તેમને ગિફ્ટ સ્વરૂપે કંઈ નહીં મળે — ₹460 એ ₹500ના ગિફ્ટ-થ્રેશોલ્ડ કરતાં ઓછા છે.
Exercise 11 · સંયોજક વડે વાક્યો જોડો
શિયાળામાં બાજરીનો રોટલો ખાવો સારો. + જુવારનો રોટલો ખાવો સારો. (અથવા) → શિયાળામાં બાજરીનો રોટલો અથવા જુવારનો રોટલો ખાવો સારો.
The book gives you a column of "અ" sentences, a column of "બ" sentences, and a word-bank of સંયોજક (connector words) — mix and match them into new, sensible combined sentences, the same way the ઉદાહરણ does. Here is the full word-bank and both columns exactly as printed in the book:
| અ (9 sentences) | બ (10 sentences) |
|---|---|
| 1. શિયાળામાં બાજરીનો રોટલો ખાવો સારો. | અ. સરપંચ નિરાશ ન થયા. |
| 2. તમે એને રોકવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો. | બ. ચોરે ચોરી ન કબૂલી. |
| 3. દશેરાએ પપ્પાએ નવી ગાડી ખરીદી. | ક. તેઓ મોડા પડ્યા. |
| 4. અમે ગાડીમાં બેઠા. | ડ. તેને તાવ ચડ્યો છે. |
| 5. બાળક ખૂબ રડે છે. | ઇ. ગાડી તરત જ ઊપડી. |
| 6. તેઓ ટ્રેન પકડી શક્યા નહીં. | ફ. એણે મકાન બનાવવાનું નક્કી કર્યું. |
| 7. સરપંચ ચૂંટણી હારી ગયા. | ગ. એ રોકાયો નહીં. |
| 8. ચોરને ઘણો માર પડ્યો. | હ. જુવારનો રોટલો ખાવો સારો. |
| 9. રસ્તો ભીનો હતો. | ઈ. તેઓ લપસી પડ્યા. |
| જ. મામાએ નવું મકાન ખરીધું. |
સંયોજક શબ્દબેંક: પણ, છતાં પણ, તો પણ, અને, અથવા, કેમકે, કારણ કે, એટલે, તેથી
The book's table doesn't force one fixed pairing — several sensible combinations work. Here is one complete, sensible way to use every અ sentence, a matching બ sentence, and every સંયોજક exactly once:
1. શિયાળામાં બાજરીનો રોટલો અથવા જુવારનો રોટલો ખાવો સારો. (ઉદાહરણ)
2. તમે એને રોકવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો તો પણ તેઓ મોડા પડ્યા.
3. દશેરાએ પપ્પાએ નવી ગાડી ખરીદી અને તેને તાવ ચડ્યો છે.
4. અમે ગાડીમાં બેઠા કેમકે ગાડી તરત જ ઊપડી.
5. બાળક ખૂબ રડે છે એટલે તેઓ લપસી પડ્યા. (sample — you could also pair it with another બ line)
6. તેઓ ટ્રેન પકડી શક્યા નહીં કારણ કે એ રોકાયો નહીં.
7. સરપંચ ચૂંટણી હારી ગયા પણ સરપંચ નિરાશ ન થયા.
8. ચોરને ઘણો માર પડ્યો છતાં પણ ચોરે ચોરી ન કબૂલી.
9. રસ્તો ભીનો હતો, તેથી મામાએ નવું મકાન ખરીધું. (sample)
સ્વાધ્યાય · Paragraphs & situations
Exercise 7 · નીચેની પરિસ્થિતિમાં તમે શું કરશો તે લખો
...તો હું શાંત રહીશ, જ્યાં છું ત્યાં જ ઊભો રહીશ (વધારે ભટકીશ નહીં), અને મદદ માટે બૂમ પાડીશ અથવા કોઈ રસ્તો/નદી શોધીને એને અનુસરીશ.
...તો હું દોડીશ નહીં (કારણ કે દોડવાથી કૂતરું વધુ પાછળ પડે છે), શાંતિથી ઊભો રહી જઈશ અને ધીરે-ધીરે ત્યાંથી ખસી જઈશ.
...તો હું ઘરમાં તૈયાર/સાદો ખાવાનું (જેમ કે ફળ કે બિસ્કિટ) જાતે લઈને ખાઈ લઈશ, અથવા મમ્મીને ફોન કરીને પૂછીશ.
...તો હું રકાબીને પહેલાં સ્થિર જગ્યાએ મૂકી દેવાનો પ્રયત્ન કરીશ અથવા મોઢું બીજી બાજુ ફેરવીને છીંકીશ, જેથી ચા ઢોળાય નહીં કે કોઈને તકલીફ ન થાય.
...તો હું નજીકના કોઈ છાપરા/દુકાન નીચે આશરો લઈશ અને વરસાદ ઓછો થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈશ, અથવા ઘરે ફોન કરીને મદદ મંગાવીશ.
...તો હું થોડો સમય ચાલીશ કે આરામ કરીશ (ભારે કસરત ટાળીશ), પાણી પીશ, અને હવે પછી ધ્યાનથી, જરૂર જેટલું જ ખાવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
Exercise 9 · ફકરો વાંચીને પ્રશ્નોના જવાબ લખો (ગાંધીજીનો પત્ર)
મહાત્મા ગાંધીજીએ પોતાના એક સ્નેહીને નવા વર્ષના શુભ સંદેશમાં ઉચ્ચ વ્યવહારની રીત દર્શાવતો પત્ર લખેલો. બાપુએ એ પત્રમાં પોતાના સ્નેહીજનને લખેલું છે કે, "જે ન આવે તેને ઘેર જજો, જે ન બોલે તેને બોલાવજો, હંમેશાં સત્ય અને અહિંસાનું પાલન કરજો, પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે દયા રાખજો અને એ બધું બીજાના ભલા સારું નહીં પણ તમારા ભલા માટે કરજો. જગત લેણદાર અને આપણે તેના કરજદાર છીએ."
આ પત્ર મહાત્મા ગાંધીજીએ પોતાના એક સ્નેહીને નવા વર્ષના શુભ સંદેશ તરીકે લખ્યો છે.
પત્ર મુજબ, આપણે પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે (દરેક જીવ પ્રત્યે) દયાભાવ રાખવો જોઈએ.
ગાંધીજીએ કહ્યું છે કે આપણે ભલાઈનું કામ બીજાના ભલા સારુ નહીં પણ આપણા પોતાના ભલા માટે કરવું જોઈએ — કારણ કે "જગત લેણદાર છે અને આપણે તેના કરજદાર છીએ."
Exercise 12 · આપેલા ફકરાનો તમારી પ્રથમ ભાષામાં અનુવાદ કરો
બાળપણથી જ રવિશંકર મહારાજ ખૂબ મહેનતુ હતા. કામ કરવામાં તે જરાય આળસ ન કરતા. તે ખેતીનું બધું કામ ઉમંગથી કરતા. મહોલ્લામાં કોઈ પડોશીને કાગળ લખવો હોય તો તે હોંશે-હોંશે લખી આપતા. તે તેમની માતાને રામાયણ અને મહાભારત વાંચી સંભળાવતા.
Ravishankar Maharaj was very hard-working right from childhood. He was never lazy about doing work. He did all the farming work with enthusiasm. If any neighbour in the locality needed a letter written, he would gladly write it for them. He used to read the Ramayana and Mahabharata aloud to his mother.
He was a real-life Gujarati social reformer and freedom fighter (1884–1984), famously called "Maharaj" out of respect for his selfless service to villagers. This short paragraph is a separate translation exercise in the chapter — a second inspiring life, shown here as one more example of a person who lived simply and served others, alongside Narsinh Mehta's story.
ચર્ચા-વિચારણા (discuss together)
1. સંત કોને કહેવા? — discuss what makes someone a "sant" (saint) — think about Narsinh Mehta's own qualities as a starting point!
2. સંત બતાવે પંથ. — discuss this saying: "a saint shows the path." How did Narsinh Mehta, through his own life and songs, show others the path to true devotion and kindness?
Practice like the real exam
MCQ style (1 mark each)
(બ) તળાજા
(બ) નાણાંની ચિઠ્ઠી
Short answer (2 marks)
પત્ની: માણેક. પુત્ર: શામળ. પુત્રી: કુંવરબાઈ.
Longer answer (3 marks)
The poem describes the qualities of a truly good person (a "Vaishnav"): someone who feels others' pain as their own, helps people without expecting anything back, speaks the truth, and stays humble without pride. It teaches that real devotion and true humanity mean caring deeply about other people's suffering — this is why Mahatma Gandhi loved it so much and made it famous worldwide.
4-mark question
નરસિંહ મહેતાએ નાનપણમાં માતા-પિતાનું અવસાન, જીવનભરની ગરીબી, સમાજના કેટલાક લોકોનો વિરોધ (ઊંચનીચના ભેદભાવ વગર બધા સાથે ભજન કરવાને કારણે), અને રાજા દ્વારા ખોટા આરોપસર કેદ જેવી અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો. છતાં તેઓ ક્યારેય વિચલિત ન થયા — કેદમાં પણ પ્રભુભક્તિ ચાલુ રાખી, અને હંમેશાં પ્રસન્ન અને ભક્તિમાં લીન રહ્યા.
You did it! 🎉
🏁 Chapter 6 of 6 · Term 1 Gujarati · Prishita, Class 8